;

Welcome to Khám Gì Ở Đâu

NGỘ ĐỘC CYANUA

Cyanua là loại hóa chất cực độc, được hấp thu nhanh vào cơ thể, ức chế rất nhanh và mạnh hô hấp tế bào (cytocrom oxidase). Các triệu chứng ngộ độc xuất hiện nhanh, rầm rộ, nặng nề. Tử vong nhanh chóng thường do suy hô hấp, co giật và ức chế hô hấp tế bào. Để cứu sống bệnh nhân đòi hỏi xử trí kịp thời, tích cực, đặc biệt hỗ trợ hô hấp và cần có thuốc giải độc. Các nguồn chứa cyanide từ thực vật: sắn, măng tươi, hạt quả đào, mơ, mận, hạnh nhân đắng…Tất cả các bộ phận ăn được của cây sắn đều chứa glycoside cyanogenic (glycoside amygdalin). Bản thân Glycoside cyanogenic không độc, khi ăn vào sẽ bị enzyme β-gluconidase do các chủng vi khuẩn ở ruột.thủy phân thành glucose, aldehyd và axit cyanhydric (HCN) gây độc. Trong công nghiệp: khí hydrocyanua (HCN), muối của cyanua (NaCN, KCN, CaCN, MgCN), các cyanogen và hợp chất có chứa cyanide (cyanogen bromide, cyanogen chloride, cyanogen iodide), các cyanide kim loại. Truyền nhanh > 2mcg/kg/ ph và kéo dài nitroprusside tạo cyanide gây độc. Khói trong các vụ cháy. Cyanide được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, qua niêm mạc, đường hô hấp, sau đó được phân bố nhanh vào cơ thể với thể tích phân bố là 1,5l/kg và gắn với protein 60%. Liều độc:với liều thấp 50 mg cũng có thể gây tử vong

khamgiodau.com
1. ĐẠI CƯƠNG
Cyanua là loại hóa chất cực độc, được hấp thu nhanh vào cơ thể, ức
chế rất nhanh và mạnh hô hấp tế bào (cytocrom oxidase). Các triệu chứng ngộ
độc xuất hiện nhanh, rầm rộ, nặng nề. Tử vong nhanh chóng thường do suy hô
hấp, co giật và ức chế hô hấp tế bào.
Để cứu sống bệnh nhân đòi hỏi xử trí kịp thời, tích cực, đặc biệt hỗ trợ hô hấp
và cần có thuốc giải độc.
Các nguồn chứa cyanide từ thực vật: sắn, măng tươi, hạt quả đào, mơ,
mận, hạnh nhân đắng…Tất cả các bộ phận ăn được của cây sắn đều chứa
glycoside cyanogenic (glycoside amygdalin). Bản thân Glycoside cyanogenic
không độc, khi ăn vào sẽ bị enzyme β-gluconidase do các chủng vi khuẩn ở
ruột.thủy phân thành glucose, aldehyd và axit cyanhydric (HCN) gây độc. Trong
công nghiệp: khí hydrocyanua (HCN), muối của cyanua (NaCN, KCN, CaCN,
MgCN), các cyanogen và hợp chất có chứa cyanide (cyanogen bromide, cyanogen
chloride, cyanogen iodide), các cyanide kim loại. Truyền nhanh > 2mcg/kg/ ph và kéo
dài nitroprusside tạo cyanide gây độc. Khói trong các vụ cháy.
Cyanide được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, qua niêm mạc, đường
hô hấp, sau đó được phân bố nhanh vào cơ thể với thể tích phân bố là 1,5l/kg và
gắn với protein 60%.
Liều độc:với liều thấp 50 mg cũng có thể gây tử vong
2. NGUYÊN NHÂN
- Do tai nạn: ăn sắn, măng tươi, hoặc tai nạn trong sản xuất, hít phải khói
trong các vụ cháy.
- Tự tử
3.CHẨN ĐOÁN
3.1.Dựa vào hỏi bệnh: bệnh nhân có ăn sắn, măng tươi hoặc có tiếp xúc với
nguồn có cyanide
3.2.Triệu chứng
- Đầu tiên có cảm giác nóng lưỡi, họng, đau đầu, chóng mặt, kích thích,
đau bụng, buồn nôn, thở nhanh sâu.
- Nặng hơn có rối loạn ý thức, hôn mê, ngừng thở, tụt huyết áp, co giật. các 210
triệu chứng xuất hiện nhanh tứ 30 phút đến 1-2 giờ sau ăn.
- Trong ngộ độc nặng đau ngực, mạch chậm, tụt huyết áp thậm chí không
có triệu chứng ban đầu, khó thở nhanh sâu ngay lập tức, sau đó nhanh chóng
hôn mê, co giật, rối loạn huyết động, toan chuyển hóa nặng (kiểu toan lactic),
ngừng tuần hoàn. Tử vong có thể xảy ra vài phút ngay sau ăn. Nếu được điều trị
sớm, kịp thời sẽ không để lại di chứng.
- Thần kinh trung ương: đau đầu, lo lắng, lẫn lộn, chóng mặt, hôn mê, co
giật.
- Tim mạch: lúc đầu nhịp nhạnh, tăng huyết áp, sau đó nhịp chậm, hạ huyết
áp, bloc nhĩ thất, ngoại tâm thu thất.
- Hô hấp: lúc đầu thở nhanh, sau đó thở chậm, phù phổi
- Tiêu hóa: đau bụng, nôn.
- Da: lúc đầu có màu đỏ như quả anh đào, sau đó chuyển màu tím.
- Thận: suy thận, tiêu cơ vân
- Gan: hoại tử tế bào gan
- Máu tĩnh mạch màu đỏ tươi vì do giảm xử dụng oxy ở tổ chức do vậy
nồng độ oxyhemoglobin ở máu tĩnh mạch cao. Do vậy mặc dù tụt huyết áp,
ngừng thở nhịp chậm nhưng bệnh nhân dường như nhìn không tím.
3.3.Xét nghiệm
Khí máu động mạch: toan chuyển hóa có tăng khoảng trống anion,
lactat tăng cao. Lactat > 10 mmol/l gợi ý ngộ độc cyanide. Khí máu tĩnh mạch:
chênh lệch độ bão hòa/áp lực riêng phần oxy giữa máu động mạch và tĩnh mạch thấp.
+ Đo nồng độ carboxyhemoglobin và methemoglobin (bằng máy CO-
Oximetry) đặc biệt trong trường hợp nhiễm độc đồng thời với khí carbon
monoxit (ví dụ trong hỏa hoạn hoặc cháy xe cộ hoặc nhiễm những thuốc gây
methemoglobin.
+ Đo nồng độ cyanide máu: từ 0,5-1mg/l gây nhịp nhanh, đỏ da, nồng độ từ
1-2,5 mg/l gây u ám, từ 2,5-3 mg/l gây hôn mê, nồng độ >3mg/l gây tử vong.
- Đường mao mạch: loại trừ hôn mê do hạ đường huyết:
- Xét nghiệm acetaminophen, salicylate: loại trừ ngộ độc thuốc cùng uống.
- Điện tâm đồ: loại trừ những rối loạn dẫn truyền do thuốc gây ra QRS và
QT
c
kéo dài.
- Test thử thai cho những phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ 211
3.4.Chẩn đoán mức độ: 3 mức: phụ thuộc đường ngộ độc, thời gian bị nhiễm
độc và lượng độc chất, dạ dày rỗng, pH dạ dày
Bảng 34.1: Mức độ ngộ độc cyanua
Ngô độc nhẹ Ngộ độc trung bình Ngộ độc nặng
Buồn nôn Mất ý thức trong thời gian ngắn Hôn mê sâu
Chóng mặt Co giật Đồng tử giãn, không phản ứng
với ánh sáng
Ngủ gà Tím Suy hô hấp, suy tuần hoàn
3.5. Chẩn đoán xác định
Bệnh nhân có ăn sắn, măng tươi hoặc tiếp xúc với nguồn có chứa cyanide
Có triệu chứng của ngộ độc cyanide, xét nghiệm nhiễm toan chuyển hóa,
lactic máu tăng cao, định lượng cyanide.
3.6. Chẩn đoán phân biệt
Ngộ độc sunphua hydro: lâm sàng và cận lâm sàng tương tự ngộ độc
cyanua nhưng :
Thường ngộ độc xuất hiện ở các khu vục khép kín với vật liệu hữu cơ bị
phân hủy như : cống nước thải, hầm ủ, khoang tàu để hoang, hầm biogas,…
Bề mặt các đồ vật bằng kim loại (đặc biệt là bạc) trên người nạn nhân
nhuốm màu đen.
Thường bệnh nhân hồi phục nhanh hơn nếu cấp cứu hồi sức tốt.
Xét nghiệm cyanua âm tính.
Các trường hợp suy hô hấp, tuần hoàn và hôn mê, co giật xuất hiện và
tiến triển nhanh khác :
Ngộ độc khí carbon monoxide.
Ngộ độc hóa chất diệt chuột gây co giật (tetramine, flouroacetamide,
fluoroacetate, hóa chất bảo vệ thực vật clo hữu cơ) :
Các bệnh lý không phải ngộ độc (đặc biệt khi bệnh nhân đến muộn ở
giai đoạn tụt huyết áp không đáp ứng với điều trị, đã mất não hoặc tử vong) : các
dạng sốc, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch não, trạng thái động kinh, hen phế
quản ác tính,… 212
4. ĐIỀU TRỊ
Nếu không được điều trị thì ngộ độc cyanide có thể gây tử vong nhanh
chóng. Khi hỏi bệnh và khám lâm sàng nghĩ đến ngộ độc cyanide cần dùng
thuốc giải độc càng sớm càng tốt. Điều trị bao gồm quá trình hồi sức và qui trình
giải độc
4.1. Điều trị hồi sức gồm đảm bảo chức năng sống
- Đặt đường truyền tĩnh mạch
- Bảo vệ đường thở nếu có tổn thương (đặt ống nội khí quản khi cần)
- Oxy: cho bệnh nhân thở oxy 100% bằng mặt nạ không thở lại hoặc qua
ống NKQ.
- Điều trị giảm huyết áp:
+ Người lớn: truyền 10-20ml/kg natriclorua 9%o trong 10 phút, tiếp tục
nhắc lại liều trên nếu HA chưa trở về bình thường.
+ Trẻ em : truyền natrclorua 9%o 5-10ml/kg trong 5-10 phút, nếu HA
không lên, truyền lại với liều trên.
- Nếu ngừng tuần hoàn: cấp cứu kéo dài, có thể tới 3-5 giờ vẫn phục hồi
hoàn toàn.
4.2. Các phương pháp tăng thải độc
Rửa dạ dày nếu bệnh nhân đến sớm trước 1 giờ.
Than hoạt: uống 1g/kg.
4.3.Thuốc giải độc
- Cơ chế chuyển hóa và trung hòa cyanide theo 3 cơ chế:
Gắn với hydroxocobalamin, Hydroxocobalamin kết hợp với cyanide tạo
thành cyanocobalamin không độc, một lượng nhỏ cyanide không chuyển hóa
được đào thải qua nước tiểu, mồ hôi và hơi thở.
Tạo thành methemoglobin máu
Giải phóng sulfur là chuyển hóa theo con đường enzyme rhodanese.
Rhodanese có ở nhiều tổ chức đặc biệt ở gan và cơ. Thiosulfate là giải phóng
sulfur trong phản ứng vởi rhodanese chuyển cyanide thành thiocyanate, tan
trong nước và được đào thải ra nước tiểu..
- Ở châu Âu dùng phối hợp muối thiosulfate với hydroxocobalamin có kết
quả tốt trong ngộ độc nặng. Ở Mỹ dùng amyl nitrit và muối nitrite để tạo ra
methemoglobin và muối thiosulfate như là cho sulfur (không có
hydroxocobalamin ở Mỹ). 213
- Chống chỉ định dùng amylnitrit và muối nitrite ở bệnh nhân ngộ độc
đồng thời với khí CO.
- Hydroxocobalamin (Cyanokit): gắn trực tiếp với cyanide là tiền thân của
vitamin B12, có chứa một nửa là cobalt có khả năng gắn cới cyanide trong tế
bào (với ái tính cao hơn cytochrome oxidase) tạo thành cyanocobalamin. Chất
này ổn định, ít độc và được thải ra qua nước tiểu. Liều 70mg/kg (người lớn 5g),
liều này hiệu quả cho hầu hết bệnh nhân. Có thể đưa thêm nửa liều phụ thuộc
vào mức độ nặng của ngộ độc hoặc dựa theo đáp ứng điều trị. Thời gian bán thải
24-48 giờ. Với liều điều trị trên khi dùng hydroxocobalmin có thể gây ra đỏ da,
huyết thanh, nước tiểu và niêm mạc đỏ tạm thời, kéo dài 2-3 ngày và có thể làm
thay đổi giá trị của một số xét nghiệm sử dụng phép đo màu như creatinin, AST,
bilirubin, magie.
- Dicobalt Edetate:dung dịch 1,5%, tạo phức với cyanide, truyền tĩnh
mạch liều 20ml/phút, có nhiều tác dụng phụ gây sốc phản vệ, co giật, giảm
huyết áp, loạn nhịp. Do vậy chỉ dùng khi xác định chắc chắn là ngộ độc cyanide
và khi không còn thuốc giải độc đặc hiệu nào khác.
- Tạo methemoglobin:
Việc tạo mehemoglobin khi oxi hóa Fe
++
của hemoglobin thành Fe
+++
.
Quá trình này làm thay đổi vị trí gắn của cyanide, cạnh tranh trực tiếp với vị trí
gắn của phức hợp cytochrome. Cyanide gắn với methemglobin tạo thành
cyanomethemoglobin ít độc hơn.
Amyl nitrite, muối nitrite hoặc dimethylaminophenol. Bẻ ống amyl
nitrite cho bệnh nhân khí dung mỗi 30 giây trong một phút, ngừng 30 giây cho
phép cung cấp đủ oxy. Amyl nitrite chỉ tạo ra 5% methemoglobin do vậy chỉ là
biện pháp tạm thời.
Muối nitrite 300 mg (hoặc 10mg/kg) tĩnh mạch chậm tạo ra khoảng 15-
20% methemglobin, nồng độ này dễ dung nạp ở đa số bệnh nhân. Đối với trẻ
nhỏ dưới 25 kg và người thiếu máu cần giảm liều vì methemoglobin được tạo ra
có thể cao tới 20-30% có thể gây tử vong ở trẻ và người thiếu máu.
Liều muối nitrite nồng độ 3% được điều chỉnh theo hemoglobin (Hb):
liều ban đầu:
Hb 7g/dl: liều nitrite là 0,19 ml/kg
Hb 8g/dl: liều nitrite là 0,22 ml/kg
Hb 9g/dl : liều nitrite là 0,25 ml/kg
Hb 10g/dl : liều nitrite là 0,27 ml/kg
Hb 11g/dl : liều nitrite là 0,30 ml/kg.
Khi điều trị bằng nitrite có thể gây tụt huyết áp, nhịp nhanh, đau khớp, 214
đau cơ, nôn, và tâm thần. Không dùng cho phụ nữ có thai.
Cùng với tạo ra methemoglobin, nitrite cũng gây ra giãn mạch, giải
phóng NO, có tác dụng giãn mạch làm tăng dòng máu tới gan và các tạng khác
do vậy làm tăng chuyển hóa của cyanide.
Với trẻ em khi khó lấy máu đo được nồng độ Hb; muối nitrite dung dịch
3% tính liều dựa theo cân nặng: 10mg/kg TMC hoặc 0,33 ml/kg. tối đa không
được vượt quá 10ml và không truyền quá 5ml/phút để tránh tụt huyết áp.
- Muối thiosulfate ít tác dụng phụ hơn nitrite do vậy được dùng ở trẻ em
nhiều hơn.
- Nhóm giải phóng sulfur: là rhodanese, có tác dụng chuyển cyanide
thành thiocyante không độc và đào thải qua nước tiểu. Về lý thuyết với tỉ lệ 3
thiosulfat cho một cyanide là tốt nhất cho giải độc hoàn toàn.
- Muối thiosulfate nồng độ 25%, Liều đối với người lớn là 50ml hoặc
12,5 g truyền trong 30 phút. Nồng độ thiocyanate máu cao > 10mg/dl có thể rối
loạn tâm thần, đau khớp, đau cơ, nôn, với bệnh nhân suy thận có thể lọc máu để
đào thải muối thiosulfate nhưng đa số bệnh nhân thì muối thiosulfate là an toàn.
- Dimethylaminophenol (4-DMAP), cũng tạo ra methemoglobin, dung
dịch 5% tiêm TMC hơn một phút, có tác dụng nhanh đạt nồng độ
methemoglobin trong 5 phút nhưng cũng có nhiều tác dụng phụ nhu tăng hồng
cầu lưới, độc với thận và gây tan máu.
- Oxy cao áp điều trị phối hợp cùng với thuốc giải độc có hiệu quả trong
ngộ độc cyanide, làm tăng vận chuyển cyanide từ tổ chức vào máu làm tăng đào
thải, cải thiện hô hấp và giảm lactat trong não.
- Khuyến cáo điều trị thuốc giải độc:
Với ngộ độc rõ: dùng muối thiosulfate và hydroxocobalamine
Với trường hợp có khả năng ngộ độc cyanide: ưu tiên thứ tự thuốc giải
độc theo thứ tự:
Hydroxocobalamin
Muối thiosulfate 25%: 1,65 ml/kg (tối đa 12,5g) và hydroxocobalamin
70mg/kg TMC (liều chuẩn 5g ở người lớn).
Với bệnh nhân không có chống chỉ định của nitrite, mà không có
hydroxocobalamin khuyến cáo dùng gói thuốc giải độc Akorn cyanide (Akorn
Cyanide Antidote Package) gồm 3 loại thuốc: Amyl nitrite ống khí dung qua
đường mũi hoặc qua nội khí quản 30 giây mỗi một phút, trong 3 phút, muối
nitrite 10mg/kg và muối thiosulfate 25%: liều 1,65 ml/kg TMC (tối đa 12,5 g). 215
Những bệnh nhân có chống chỉ định với nitrite mà không có
hydroxocobalamin được khuyên dùng: muối thiosulfate 25%: 1,65ml/kg TMC
(tối đa 12,5g). Hoặc dùng 4-dimethylaminphenol dung dịch 5%: 5ml TMC (4-
DMAP), hoặc Dicobalt Edetate.dung dịch 1,5% 20 ml TMC trên 1 phút .
Sau khi tiêm thiosulfate cần làm lại các xét nghiệm như đo độ bão hòa
oxy tĩnh mạch trộn, khí máu, đo nồng độ carboxyhemoglobin hoặc
methemoglobin bằng máy CO-oxymetry.
- Tóm tắt lại điều trị thuốc giải độc đặc hiệu:
Ngộ độc nhẹ : thở oxy 40%, theo dõi sát và điều trị triệu chứng.
Ngộ độc trung bình : thở oxy 100% (không quá 12-24 giờ), Amyl nitrite,
muối thiosulfat.
Ngộ độc nặng : thở oxy 100%, Amyl nitrite cùng với hydroxocobalamin
hoặc muối nitrite, hoặc muối thiosulfat cùng với Dicobalt Edetate.
5. TIÊN LƯỢNG, BIẾN CHỨNG
Nếu điều trị muộn: tình trạng thiếu oxy do độc tố của axit cyanhydric cùng
với huyết động không ổn định, suy hô hấp gây tổn thương não không hồi phục
có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng thần kinh nặng nề như mất vỏ, hội
chứng ngoại tháp hoặc tiểu não, rối loạn hành vi và giảm trí nhớ.
Những người ngộ độc cyanide có thể xuất hiện di chứng muộn như
Parkinson hoặc di chứng thần kinh khác. Hạch nền rất nhạy cảm với cyanide và
gây ra tổn thương trực tiếp tế bào hoặc thứ phát do thiếu oxy. Phát hiện tổn
thương bằng chụp CT não hoặc cộng hưởng từ sọ não vài tuần sau bị nhiễm
cyanide. Sự hồi phục rất thay đổi theo từng cá thể và chỉ có điều trị hỗ trợ.
6. PHÒNG BỆNH
- Để tránh bị ngộ độc sắn, măng tươi khi ăn cần gột vỏ, cắt bỏ hai đầu của
củ sắn (vì vỏ và hai đầu củ sắn chứa nhiều HCN), ngâm trong nước. Khi luộc sôi
cần mở vung để cho HCN bay hơi. Sắn phơi khô hoặc ủ chua cũng cho phép loại
bỏ phần lớn độc tố. Nhưng cũng cần chú ý không ăn quá nhiều sắn khi đói.
- Không ăn quả hạn nhân, quả cherry, mận, đào, lê, mơ.
- Không tiếp xúc với những nguồn gốc khác có chứa cyanide như
acetonitrile là chất dùng để làm sạch móng tay, chân, hút thuốc lá.
- Tuân thủ đúng qui trình an toàn trong sản xuất, phòng thí nghiệm. 216

Măng tươi Sắn
Hình 34.1: Măng tươi (bên trái), củ sắn (bên phải)

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Holstege C.P., Isom G.E., Kirk M.A. (2011), “Cyanide and hydrogen
sulfide”, GoldFrank’s Toxicologic emergencies, 9
th
edition, Mc graw
Hill, P. 1678-1688.
2 Delaney A. K. (2001), “Cyanide”, Ford’s clinical toxicology, 1st
edition, W.B. Saunders Company, P. 705-711.
3 Desai S., Su M. (2013), “Cyanide poisoning”, Uptodate.
4 National poisons centre of New Zealand (2014), “Cyanide”, Toxin
poison information.
5 Paul D. Blanc (2006), “Cyanide”, Poisoning & drug overdose, Mc graw
Hill, 5
th
edition.
217
NGỘ ĐỘC CẤP CÁC CHẤT GÂY METHEMOGLOBIN
Tin cùng chuyên mục
Dịch vụ nổi bật
Khoa phòng nổi bật
tham khảo
; DMCA.com Protection Status